Ik geef u, om te beginnen, een woord.
Friday, January 18th, 2013Ademtocht, stofspoor.
(zet waszak op tafel en knoopt hem los) (opent doorzichtige plastic zak met stof)
Ik geef u, om te beginnen, een woord.
Sjtub.
Het is het eerste woord uit een reeks van vijf … woordgeschenken. Kaalslag, herinnering, schaamte en wederopstanding zullen volgen.
I give you five words, sjtub, devastation, memory, shame and resurrection that i will use as hooks to hang the thoughts and images of this text on.
(pakt een handvol stof)
Sjtub is een kleinood, een juweel van een woord. In zijn kleine frame, vijf letters, vier klanken, ligt een wereld van betekenis en informatie opgesloten, opgeslagen. Ik stel voor dat wij die schat samen lichten.
In Sjtub verzamelt zich de eigenaardigheid van het dialect van de oostelijke mijnstreek. Natuurlijk is de verzameling niet compleet, er zijn meer dialectklanken die niet tot het Nederlandse repertoire behoren. Maar de zachte en vochtige Sjjj, warmer dan de spitse s in bijvoorbeeld stof, de u die net wat opener is dan de nederlandse u in lucht en de volle en bolle b waar het nederlands voor de puntige p zou kiezen, maken van Sjtub een voorbeeldig streekklankminiatuurtje. Sprekers uit Holland hebben er dan ook moeite mee, met Sjtub, om het goed uit te spreken. U zult moeten oefenen.
Zeg mij na, repeat after me: sjtub, sjtub, en nu iedereen, everybody please, sjtub, sjtub, sjtub.
Sjtub is, durf ik te beweren, een iconografisch woord. Sjtub is een icoon. De eigenschappen van het woord zijn op de eigenschappen van het ding gaan lijken. Het woord is klein en gedrongen en hoekig. Net als stof. Gevormd onder druk, zou je bijna zeggen, tot een minimum gereduceerd. De zachte klanken net als die in stof en dust geven het woord een lichtheid mee die het voorstelbaar maakt dat het zweeft. Overigens klinkt dat zachte Sjtub net iets zwaarder en donkerder dan stof en dust. Dat hoeft niet te verbazen aangezien de stof hier niet uit fijne aarde of zand bestaat, niet uit dode huidcellen en levende mijten die door huizen dwarrelen, maar uit kool, koolstof, kolenstof. En die sjtub is nu eenmaal zwaarder, donkerder en zwarter.
(laat met opzet wat extra kolenstof door de vingers lopen.)
Sjtub betekent dus -u zult dat inmiddels wel al begrepen hebben- stof. Dust in het engels. Staub in het duits. Het Nederlandse woordenboek zegt: “een massa van zeer kleine, droge deeltjes, gewoonlijk van verschillende oorsprong, die gemakkelijk door de luchtstroom worden meegevoerd”.
Sjtub betekent in het dialect van de mijnstreek -en daarin is het woord uniek, ik kom dat in geen enkele andere taal tegen- niet alleen stof maar meteen ook de ziekte die door het stof, door het kolenstof veroorzaakt wordt. Sjtub betekent stof maar ook stoflong, stoflongen. Staublunge in het Duits, black lung in het Engels.
In de mijnstreek gingen mensen dood an dr sjtub.
In die dubbele betekenis, de combinatie van stof en stoflong, schuilt het geheim en de kracht van het woord Sjtub. De sociale geschienis van de streek ligt in die dubbele betekenis, die combinatie, die semantische economie samengebald.
Dat de stoflong een bedrijfsziekte is, werd lang ontkend. De erkenning ervan moest worden bevochten. Maar wat artsen en autoriteiten niet waar wilden laten zijn, wist de volksmond, wist het dialect al lang.
In de mijnstreek gingen mensen dood aan dur Sjtub.
Een van de vectoren van de ontwikkeling van de mijntechnologie is het vergroten van de veiligheid. De preventie van de stoflong wordt daar mettertijd onderdeel van. Tegen de tijd dat de mijnen hier gesloten worden is het zover. De mijnwerker kan tegenwoordig worden beschermd tegen de stof die op de luchtstroom van zijn eigen adem zijn longen binnendreef en die longen langzaam maar zeker liet verstenen.
In de mijnstreek gingen mensen dood aan dur Sjtub.
De mijn doodt. Met steenslag, met mijngas, met grondwater. De mijn verplettert, wiegt dodelijk in slaap, explodeert en rijt uiteen, verdrinkt en sluit op, begraaft, diep onder de grond. Maar dur sjtub heeft het meest op zijn geweten. Aan stoflongen zijn duizenden en duizenden gestorven, een verschrikkelijke, rochelende, beschamende, piepende verstikkingsdood.
De prijs van de kolen wordt in adem betaald.
Coaldust takes your breath
away, slowly but surely,
till nothing is left
but death.
(strijkt de kolenstof die over is door zijn haar)
Coalminers all over the world
take up the brass
the wood
join the band
dedicating their selves
to the creation
of a loud and brash
a different
kind of beauty
every breath of brass
and wood
is a little death (in 1 adem helemaal uitgeblazen)
(haalt diep adem)
Is it wrong
to see and hear
in that brash band
playing breathing
an industrial music
a secular ritual ?
they are i think
those brassbreathing coalminers
warding against
death
from the future
asphyxiation
that is their certain black lung fate
The certainty of failure
a very english kind of humour
about the terrible death to come
gives this music
of brass and wood and breath
its key:
a voluptuous
slightly vulgar
often sentimental
always elegiac
breathtakingly beautifull
celebration of life
that holds our death
breath in
breath out
forever in suspension
forever in contempt
Het is geen toeval dat het bezoek van een mijnwerkersband aan een mijnwerkersstreek zestig jaar geleden het wereld muziek concours verwekte. De doodsverachting waarmee mijnwerkers blaasmuziek maken is onovertroffen. Dat maakt ontvankelijk en vruchtbaar. It wets the appetite, zeggen de engelsen prachtig. Dat de mijnwerkersband zelf ook uit het engeland kwam dat ons net, nog maar een paar jaar tevoren, bevrijd had, zal de muzikale sexappeal alleen nog maar verhoogd hebben. (tilt zijn zwarte hand twintig centimeter op)
De stad Kerkrade en de oostelijke mijnstreek zijn allebei vrouwelijk, het zijn vrouwen.
Wij lenen het woord Sjtub voor een paar jaar. Zes om precies te zijn, van 2009 tot 2015. We lenen het woord om het als titel te gebruiken. We gaan het als titel gebruiken voor een publiek kunstproject. Sjtub is een publiek kunstproject voor de oostelijke mijnstreek. Het zal uit een reeks manifestaties bestaan waarin steeds een muzikaal met een beeldend spoor verknoopt worden. Dit hier vanavond is de eerste manifestatie. U bent getuige van een begin, vroedvrouw bij een geboorte.
The word Sjtub means in the dialect of this coalmining district both (coal)dust and black lung. We will borrow the word Sjtub in the coming years and use it as the title of a public art project for our community. You are present here tonite at its first manifestation, the first manifestation of the spirit of Sjtub.
Sjtub lenen schept een verplichting.
“Gij zijt stof,” zegt Genesis, zegt de bijbel, grimmig, ten overvloede vooruitwijzend naar onze sterfelijkheid, “tot stof zult gij wederkeren”.
Met kenmerkende religieuze arrogantie wordt door de tekst de suggestie gewekt dat dat voor alle mensen zou gelden, dat ze van stof gemaakt zijn.
Voor ons, voor de mensen in deze streek geldt dat niet. Wij zijn niet van stof.
Wij zijn van Sjtub.
Thou art dust! we are Sjtub!
