meer info op post-

Het eerste voorwerp dat aan Sjtub is uitgeleend was pools.

This silver watch is the first object that has been lend to us, lend to Sjtub, to the artproject. Its original owner came from poland, walked across Europe and then found work here in the coalmines. His grandson brought us the watch.

Ik citeer uit de brief van de kleinzoon die het horloge bij ons kwam inleveren.

“In een kast bewaar ik dit horloge van mijn grootvader; Stanislaw Owsianny, geboren in 1888, in wat nu Polen is.”

“Mijn grootvader werkte vanaf 1927 als ondergronder bij de staatsmijn Hendrik in Brunssum. In 1938, ter gelegenheid van het 40 jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina kregen alle mijnwerkers van de Staatsmijnen dit zilveren kleinood”.

“Helaas heb ik hem nooit gekend want hij stierf in 1954, een jaar voor mijn geboorte en een jaar na zijn pensionering. Je hoeft niet te vragen naar wie ik vernoemd ben”.

“Best augustus 2011″

“Johan Jozef Stanislaus Kopaszewski”

When the coalmines opened late in the nineteenth century only a handfull of people lived here, in this southeast corner of the Netherlands. This was then a rural area, the city did not yet exist. The coalminers came of course from elsewhere. They came from germany first of all, from belgium, poland, italy, slovenia, serbia, bosnie, macedonia, they came from all over the Netherlands friesland for example and amsterdam and drente and groningen and they came from turkey and marokko.

90 procent van de families van de oostelijke mijnstreek zijn immigrantenfamilies. Sla het telefoonboek maar open en kijk naar de namen. Wij zijn nu wel van hier, maar we waren niet van hier. Vader, grootvader of overgrootvader is hier naar toe komen lopen. De oostelijke mijnstreek is een smelttegel, een integratiemachine, een multiculturele gemeenschap.

Zijn we dat vergeten?

Een partij die van landgenoten tweederangsburgers maakt vanwege hun afkomst of godsdienst, schendt het basisbeginsel van de democratie dat zegt dat alle burgers gelijke rechten hebben, dat alle burgers gelijkwaardig zijn. Wie stemt op zo’n partij maakt zich schuldig en medeplichtig. Wie hier in de oostelijke mijnstreek stemt op zo’n partij verloochent zijn eigen afkomst. Wie hier in de oostelijke mijnstreek stemt op zo’n partij vernedert zijn eigen vader, grootvader en overgrootvader.

Als de burgers van een stad of streek collectief falen, als ze hun verplichtingen jegens hun voorvaderen en jegens hun kinderen niet nakomen, als ze de stad of streek laten verkommeren, als ze het kulturele, sociale en economische kapitaal dat ze geerfd hebben niet weten te bewaren en niet weten te vergroten, als de burgers van een stad of streek collectief falen, dan is het verleidelijk een ander, de ander, de vreemde de schuld te geven.

The families in this coalminingdistrict are almost all immigrants

Voor ons, hier in de oostelijke mijnstreek, is het overwinnen van de angst voor de vreemdeling en de haat naar de vreemdeling van het grootste belang. De renaissance van de oostelijke mijnstreek als parkstad, de renaissance die nog maar net op gang gekomen is, nog maar net is begonnen, gaat mislukken als wij ons door onze onderbuik laten regeren. Alleen als we in plaats daarvan hart en ziel en verstand en geest gaan mobiliseren, gaat onze wedergeboorte eindelijk lukken.

The affliction of xenophobia, the fear and hate of the stranger, has once again infected, affected the European mind. The fight to overcome that affliction is for us here a generational obligation. We owe it to those most intimate of strangers, our fathers.

Frans Geraedts

ps: zwitsers-nederlandse partner.

   

beste dank aan Lars Mulitze en Jip Faassen voor geluid en beeld…

12 mijnzetels, 12 reusachtige industriele complexen, dichtopeengepakt in een laag heuvellandschap.

We hebben er geen steen van laten staan.

Na de mijnsluiting heeft er zich in de oostelijke mijnstreek een kaalslag voltrokken.

Twelve coalmining complexes sat upon this land- and cityscape as a brotherhood of giants. When the mining stopped we killed them off without mercy, we erased, we eradicated, we rased every last building, every wall, every tower, every chimney, to the ground. Even the coalwastemountains have been sculpted and camouflaged and carried away.

De paniek heeft er mee te maken. De paniek die zich van de hele streek meester maakte toen duidelijk werd dat er hier van de mijnindustrie niets meer over zou blijven. Het oude wegvagen om plaats te maken voor het nieuwe, was een bezweringsritueel om de toekomst veilig te stellen, de toekomst dichterbij te dwingen.

Weerzin speelde mee. We mogen niet vergeten dat de overkoepelende ambitie van de vaders was dat de zonen niet in de mijnen zouden gaan werken, niet zouden afdalen, in de drek, het donker, de hitte en dur sjtub. Woede zocht zich een weg. Woede op de industrie die ons zo plotsklaps in de steek liet.

Maar de belangrijkste reden voor de kaalslag, voor de beslissing de mijngebouwen en mijnmachines in hun totaliteit met de grond gelijk te maken, was ongetwijfeld onnadenkendheid. Wij hebben er niet goed over nagedacht.

Stelt u zich eens voor hoe het zou zijn, hoe het geweest zou zijn, als we hadden besloten om op ieder van de twaalf mijnterreinen het mooiste, interessantste, spannendste gebouw te laten staan.

De fatale diemensie van de kaalslag was mentaal.

De passieve agressie die hier sinds de mijnsluiting de persoonlijkheden van binnenuit aanvreet, heeft meer dan een oorzaak. De reele machteloosheid ten overstaan van een grootschalige economische structuurverandering droeg er toe bij, de extreme afhankelijkheid van de overheid waarin men terecht kwam, deed dat ook, maar ik geloof steeds meer dat doorslaggevend voor de misvorming van onze ziel is geweest dat wij het mijnverleden geen waardige plaats in onze identiteit hebben weten te geven.

De kaalslag ontnam ons de publieke objecten die het mogelijk zouden hebben gemaakt gezamenlijk het mijnverleden te herinneren te rouwen en te vieren. Nog verstrekkender waren de gevolgen van de afbraak als symbolische handeling. De genadeloze sloop ontneemt met terugwerkende kracht aan het werk in de mijnen zijn waarde. Door de snelheid en de compleetheid en het fanatisme van de afbraak is het alsof men zich er voor schaamt, alsof het uit de geschiedenis moet worden weggewist, alsof het mijnwerk er eigenlijk niet had mogen zijn.

Vanaf het begin, vanaf het begin van de sluiting en de sloop, tekenen de mensen van de streek, tekenen de burgers van de oostelijke mijnstad verzet aan tegen de devaluatie van het werk in de mijnen. Ze doen dat door voorwerpen te bewaren die met het mijnwerk van henzelf, van hun vader en grootvader te maken hebben. De mensen zijn dat blijven doen, tot in de derde generatie. Tegenover de openbare kaalslag stond en staat de private koestering.

Het publieke kunstproject Sjtub sluit aan bij dat verzamelende verzet. De mijnvoorwerpen die door de families in de oostelijke mijnstreek worden bewaard, zullen de hoofdrol spelen in al de Sjtubmanifestaties. Zij zijn het materiaal voor de performances, de installaties, de vertoningen.

By restoring the dignity of our coalmining past, we will restore the dignity of our selves.

Sjtub heelt.

Frans Geraedts

(zet waszak op tafel en knoopt hem los) (opent doorzichtige plastic zak met stof)

Ik geef u, om te beginnen, een woord.

Sjtub.

Het is het eerste woord uit een reeks van vijf … woordgeschenken. Kaalslag, herinnering, schaamte en wederopstanding zullen volgen.

I give you five words, sjtub, devastation, memory, shame and resurrection that i will use as hooks to hang the thoughts and images of this text on.

(pakt een handvol stof)

Sjtub is een kleinood, een juweel van een woord. In zijn kleine frame, vijf letters, vier klanken, ligt een wereld van betekenis en informatie opgesloten, opgeslagen. Ik stel voor dat wij die schat samen lichten.

In Sjtub verzamelt zich de eigenaardigheid van het dialect van de oostelijke mijnstreek. Natuurlijk is de verzameling niet compleet, er zijn meer dialectklanken die niet tot het Nederlandse repertoire behoren. Maar de zachte en vochtige Sjjj, warmer dan de spitse s in bijvoorbeeld stof, de u die net wat opener is dan de nederlandse u in lucht en de volle en bolle b waar het nederlands voor de puntige p zou kiezen, maken van Sjtub een voorbeeldig streekklankminiatuurtje. Sprekers uit Holland hebben er dan ook moeite mee, met Sjtub, om het goed uit te spreken. U zult moeten oefenen.

Zeg mij na, repeat after me: sjtub, sjtub, en nu iedereen, everybody please, sjtub, sjtub, sjtub.

Sjtub is, durf ik te beweren, een iconografisch woord. Sjtub is een icoon. De eigenschappen van het woord zijn op de eigenschappen van het ding gaan lijken. Het woord is klein en gedrongen en hoekig. Net als stof. Gevormd onder druk, zou je bijna zeggen, tot een minimum gereduceerd. De zachte klanken net als die in stof en dust geven het woord een lichtheid mee die het voorstelbaar maakt dat het zweeft. Overigens klinkt dat zachte Sjtub net iets zwaarder en donkerder dan stof en dust. Dat hoeft niet te verbazen aangezien de stof hier niet uit fijne aarde of zand bestaat, niet uit dode huidcellen en levende mijten die door huizen dwarrelen, maar uit kool, koolstof, kolenstof. En die sjtub is nu eenmaal zwaarder, donkerder en zwarter.

(laat met opzet wat extra kolenstof door de vingers lopen.)

Sjtub betekent dus -u zult dat inmiddels wel al begrepen hebben- stof. Dust in het engels. Staub in het duits. Het Nederlandse woordenboek zegt: “een massa van zeer kleine, droge deeltjes, gewoonlijk van verschillende oorsprong, die gemakkelijk door de luchtstroom worden meegevoerd”.

Sjtub betekent in het dialect van de mijnstreek -en daarin is het woord uniek, ik kom dat in geen enkele andere taal tegen- niet alleen stof maar meteen ook de ziekte die door het stof, door het kolenstof veroorzaakt wordt. Sjtub betekent stof maar ook stoflong, stoflongen. Staublunge in het Duits, black lung in het Engels.

In de mijnstreek gingen mensen dood an dr sjtub.

In die dubbele betekenis, de combinatie van stof en stoflong, schuilt het geheim en de kracht van het woord Sjtub. De sociale geschienis van de streek ligt in die dubbele betekenis, die combinatie, die semantische economie samengebald.

Dat de stoflong een bedrijfsziekte is, werd lang ontkend. De erkenning ervan moest worden bevochten. Maar wat artsen en autoriteiten niet waar wilden laten zijn, wist de volksmond, wist het dialect al lang.

In de mijnstreek gingen mensen dood aan dur Sjtub.

Een van de vectoren van de ontwikkeling van de mijntechnologie is het vergroten van de veiligheid. De preventie van de stoflong wordt daar mettertijd onderdeel van. Tegen de tijd dat de mijnen hier gesloten worden is het zover. De mijnwerker kan tegenwoordig worden beschermd tegen de stof die op de luchtstroom van zijn eigen adem zijn longen binnendreef en die longen langzaam maar zeker liet verstenen.

In de mijnstreek gingen mensen dood aan dur Sjtub.

De mijn doodt. Met steenslag, met mijngas, met grondwater. De mijn verplettert, wiegt dodelijk in slaap, explodeert en rijt uiteen, verdrinkt en sluit op, begraaft, diep onder de grond. Maar dur sjtub heeft het meest op zijn geweten. Aan stoflongen zijn duizenden en duizenden gestorven, een verschrikkelijke, rochelende, beschamende, piepende verstikkingsdood.

De prijs van de kolen wordt in adem betaald.

Coaldust takes your breath
away, slowly but surely,
till nothing is left
but death.

(strijkt de kolenstof die over is door zijn haar)

Coalminers all over the world
take up the brass
the wood
join the band
dedicating their selves
to the creation
of a loud and brash
a different
kind of beauty

every breath of brass
and wood
is a little death (in 1 adem helemaal uitgeblazen)

(haalt diep adem)

Is it wrong
to see and hear
in that brash band
playing breathing
an industrial music
a secular ritual ?

they are i think
those brassbreathing coalminers
warding against
death
from the future
asphyxiation
that is their certain black lung fate

The certainty of failure
a very english kind of humour
about the terrible death to come
gives this music
of brass and wood and breath
its key:
a voluptuous
slightly vulgar
often sentimental
always elegiac
breathtakingly beautifull
celebration of life
that holds our death
breath in
breath out
forever in suspension
forever in contempt

Het is geen toeval dat het bezoek van een mijnwerkersband aan een mijnwerkersstreek zestig jaar geleden het wereld muziek concours verwekte. De doodsverachting waarmee mijnwerkers blaasmuziek maken is onovertroffen. Dat maakt ontvankelijk en vruchtbaar. It wets the appetite, zeggen de engelsen prachtig. Dat de mijnwerkersband zelf ook uit het engeland kwam dat ons net, nog maar een paar jaar tevoren, bevrijd had, zal de muzikale sexappeal alleen nog maar verhoogd hebben. (tilt zijn zwarte hand twintig centimeter op)

De stad Kerkrade en de oostelijke mijnstreek zijn allebei vrouwelijk, het zijn vrouwen.

Wij lenen het woord Sjtub voor een paar jaar. Zes om precies te zijn, van 2009 tot 2015. We lenen het woord om het als titel te gebruiken. We gaan het als titel gebruiken voor een publiek kunstproject. Sjtub is een publiek kunstproject voor de oostelijke mijnstreek. Het zal uit een reeks manifestaties bestaan waarin steeds een muzikaal met een beeldend spoor verknoopt worden. Dit hier vanavond is de eerste manifestatie. U bent getuige van een begin, vroedvrouw bij een geboorte.

The word Sjtub means in the dialect of this coalmining district both (coal)dust and black lung. We will borrow the word Sjtub in the coming years and use it as the title of a public art project for our community. You are present here tonite at its first manifestation, the first manifestation of the spirit of Sjtub.

Sjtub lenen schept een verplichting.

“Gij zijt stof,” zegt Genesis, zegt de bijbel, grimmig, ten overvloede vooruitwijzend naar onze sterfelijkheid, “tot stof zult gij wederkeren”.

Met kenmerkende religieuze arrogantie wordt door de tekst de suggestie gewekt dat dat voor alle mensen zou gelden, dat ze van stof gemaakt zijn.

Voor ons, voor de mensen in deze streek geldt dat niet. Wij zijn niet van stof.

Wij zijn van Sjtub.

Thou art dust! we are Sjtub!

met frans, kim, laura, tim.

Dat mijn stad mijn gemeenschap en mijn cultuur door het werk van drie generaties mijnwerkers tot stand zijn gebracht.

Dat de mijnwerkers bijna allemaal van elders kwamen, uit noord-limburg en brabant en van boven de rivieren, uit duitsland en belgie, uit polen, tjechie, spanje, italie, slovenie en macedonie bijvoorbeeld, uit turkije en marokko.

Dat wij bijna allemaal van immigranten afstammen.

Dat het werk van de mijnwerkers zwaar en gevaarlijk was en ongezond en dat velen van hen de verstikkingsdood door stoflongen stierven.

Dat het wegvagen van de elf mijnzetels en van alle mijngebouwen een onvergeeflijk onachtzame vergissing was.

Dat de mijnwerkers verdienen dat wij ze niet vergeten en hen een waardige plaats in onze identiteit geven.

Dat wij het de mijnwerkers schuldig zijn zorgvuldig om te gaan met hun nalatenschap.

Dat wij het de mijnwerkers schuldig zijn de stad, gemeenschap en cultuur van de Oostelijke Mijnstreek een toekomst te geven.

Ik zeg toe dat ik mij persoonlijk zal inzetten voor de renaissance van Parkstad Oostelijke Mijnstreek.

Frans Geraedts